ده‌پهلوان افزود: یکی از مهم‌ترین اختلافات میان ایران و متفقین، موضوع حضور اتباع و کارشناسان آلمانی بود؛ دولت ایران حاضر نشد بنا بر خواسته متفقین همه آلمانی‌ها را اخراج کند و این موضوع از سوی بریتانیا و شوروی به‌عنوان تهدیدی امنیتی تلقی شد.

وی ادامه داد: پس از حمله آلمان به شوروی، نگرانی درباره فعالیت احتمالی آلمان در ایران شدت گرفت؛ با این حال، موقعیت جغرافیایی ایران و نیاز متفقین به یک مسیر امن برای انتقال تجهیزات به شوروی، عامل مهم‌تری در تصمیم آنان برای اشغال کشور بود.

این استاد دانشگاه رازی کرمانشاه تصریح کرد: متفقین به مسیری نیاز داشتند که از طریق آن بتوانند تجهیزات و مواد مورد نیاز شوروی را از خلیج فارس به داخل ایران و سپس به شوروی منتقل کنند؛ به همین دلیل، اعلام بی‌طرفی ایران در برابر نیازهای حیاتی متفقین عملاً نتوانست مانع عملیات نظامی آنان شود.

ده‌پهلوان تأکید کرد: بنابراین، علت اشغال ایران را باید در تضاد میان بی‌طرفی اعلام‌شده کشور و منافع حیاتی و فوری متفقین در جریان جنگ جستجو کرد.

کریدور ایرانی مسیر حیاتی کمک‌رسانی به شوروی

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه استفاده متفقین از ایران به‌عنوان مسیر انتقال تجهیزات به شوروی را یکی از مهم‌ترین و حتی از نظر راهبردی، مهم‌ترین دلایل اشغال ایران دانست و گفت: پس از حمله آلمان به شوروی، ارتش این کشور به حجم عظیمی از سلاح، مهمات، خودرو، مواد غذایی و تجهیزات نیاز داشت و متفقین برای رساندن این کمک‌ها به شوروی به مسیرهای امن نیازمند بودند.

ده‌پهلوان افزود: ایران به‌دلیل برخورداری از خلیج فارس، بنادر جنوبی، راه‌آهن سراسری و ارتباط زمینی با شمال کشور و شوروی، موقعیت بسیار مناسبی برای ایجاد چنین مسیری داشت؛ به همین دلیل، متفقین زیرساخت‌های حمل‌ونقل ایران را به بخشی از شبکه لجستیکی جنگ تبدیل کردند.

وی ادامه داد: این مسیر بعدها با عنوان «دالان ایرانی» یا «کریدور ایرانی» شناخته شد و اهمیت آن در پشتیبانی از جبهه شوروی بسیار زیاد بود؛ بر اساس داده‌های تاریخی مورد اشاره در ایرانیکا، در فاصله سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵ حدود ۷/۹ میلیون تن محموله وارداتی از مسیر ایران به شوروی منتقل شد که حدود ۱۸۰ هزار کامیون و ۴۸۷۴ هواپیما نیز در این فرآیند نقش داشتند.

عضو شورای مرکزی انجمن ایرانی تاریخ تصریح کرد: بنابراین، اشغال ایران فقط برای کنترل سیاسی کشور نبود؛ متفقین درصدد بودند زیرساخت‌های حمل‌ونقل ایران را در اختیار بگیرند و یک خط تدارکاتی مطمئن و پایدار برای جبهه شوروی ایجاد کنند.

انتقال سلطنت در سایه اشغال ایران

ده‌پهلوان درباره انتقال سلطنت از رضاشاه به محمدرضا پهلوی، گفت: انتقال سلطنت در شرایطی کاملاً غیرعادی و تحت فشار اشغال نظامی بیگانگان انجام شد؛ متفقین در نهایت با این انتقال موافقت کردند؛ زیرا حفظ ثبات سیاسی ایران و استمرار فعالیت دولت مرکزی برای آن‌ها اهمیت داشت.

وی افزود: متفقین نمی‌خواستند با حذف کامل سلسله پهلوی، ایران وارد بحران سیاسی و بی‌ثباتی داخلی شود؛ زیرا چنین وضعیتی می‌توانست انتقال تجهیزات به شوروی، تأمین امنیت نفت و خطوط ارتباطی را مختل کند.

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه ادامه داد: البته موافقت متفقین با آینده سلطنت پهلوی از ابتدا کاملاً بدون تردید نبود و درباره آینده این سلسله در میان مقامات بریتانیا بحث‌هایی وجود داشت؛ با این حال، در شرایط جنگی، حفظ سلطنت محمدرضا و وجود یک دولت مرکزی، حتی اگر این دولت ضعیف و وابسته تلقی می‌شد، برای متفقین از خلأ قدرت و آشوب سیاسی مطلوب‌تر بود.

ده‌پهلوان خاطرنشان کرد: محمدرضا شاه در شرایطی به سلطنت رسید که کشور عملاً تحت اشغال نیروهای خارجی قرار داشت و استقلال سیاسی حکومت ایران به‌شدت محدود شده بود؛ بنابراین انتقال سلطنت را باید در بستر شرایط خاص سیاسی و نظامی شهریور ۱۳۲۰ تحلیل کرد.

اشغال ایران و دشواری‌های زندگی مردم

وی درباره پیامدهای اجتماعی و اقتصادی اشغال، گفت: این رویداد تنها عرصه سیاست را تحت تأثیر قرار نداد و آثار آن به زندگی روزمره مردم نیز گسترش یافت؛ کمبود مواد غذایی، تورم و گرانی، اختلال در تولید و حمل‌ونقل و دشواری تأمین نیازهای معیشتی، فشار سنگینی بر جامعه وارد کرد.

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه افزود: استفاده گسترده نیروهای خارجی از امکانات و ظرفیت‌های حمل‌ونقل ایران نیز بر مشکلات اقتصادی افزود و در برخی مناطق، ناامنی‌های اجتماعی و اختلال در نظم عمومی افزایش یافت. بنابراین، تجربه اشغال برای جامعه ایران صرفاً یک رخداد سیاسی یا نظامی نبود، بلکه پیامدهای مستقیم و ملموسی بر زندگی مردم داشت.

ده‌پهلوان ادامه داد: از سوی دیگر، حضور نیروهای خارجی و گسترش ارتباطات سیاسی و اجتماعی، جامعه ایران را وارد مرحله‌ای جدید کرد و فضای سیاسی نسبت به دوره رضاشاه بازتر شد؛ در نتیجه، گروه‌هایی که پیش از آن امکان فعالیت محدودی داشتند، فرصت بیشتری برای حضور در عرصه عمومی پیدا کردند.

آغاز فعالیت گسترده جریان‌های سیاسی

وی گفت: با کنار رفتن رضاشاه، احزاب و گروه‌های سیاسی مختلف فعالیت خود را آغاز کردند و مطبوعات نیز آزادی بیشتری پیدا کردند. این فضای جدید زمینه رشد جریان‌های سیاسی متنوع، از نیروهای ملی‌گرا و مذهبی گرفته تا جریان‌های چپ‌گرا و حزب توده را فراهم کرد.

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه خاطرنشان کرد: به همین دلیل، شهریور ۱۳۲۰ را می‌توان نقطه آغاز دوره‌ای از فعالیت سیاسی و اجتماعی گسترده‌تر در ایران دانست؛ دوره‌ای که رقابت میان جریان‌های مختلف افزایش یافت و بسیاری از تحولات سیاسی دهه ۱۳۲۰ در همین فضای جدید شکل گرفت.

ده‌پهلوان تصریح کرد: با این حال، بازشدن فضای سیاسی داخلی به معنای افزایش حاکمیت ملی نبود؛ زیرا هم‌زمان با کاهش فشار سیاسی داخلی نسبت به دوره رضاشاه، کشور تحت اشغال نیروهای بیگانه قرار داشت و دولت مرکزی در بسیاری از مناطق، به‌ویژه در شمال، اقتدار محدودی داشت.

شهریور ۱۳۲۰؛ نقطه عطف تاریخ معاصر ایران

این استاد تاریخ دانشگاه رازی کرمانشاه در جمع‌بندی اهمیت شهریور ۱۳۲۰ گفت: این مقطع را باید نقطه عطف تاریخ معاصر ایران دانست؛ زیرا در فاصله‌ای کوتاه چند تحول اساسی شامل اشغال ایران، سقوط رضاشاه، انتقال سلطنت به محمدرضا شاه و آغاز دوره‌ای جدید از حیات سیاسی و اجتماعی کشور رخ داد.

وی ادامه داد: از نظر سیاسی، حکومت متمرکز و اقتدارگرای رضاشاه پایان یافت و فضای سیاسی کشور نسبتاً باز شد. احزاب و گروه‌های سیاسی مختلف امکان فعالیت بیشتری پیدا کردند و مطبوعات نیز از آزادی بیشتری برخوردار شدند؛ اما در مقابل، اشغال کشور ضربه سنگینی به حاکمیت ملی و استقلال سیاسی ایران وارد کرد.

ده‌پهلوان افزود: بخش‌های مختلف کشور تحت کنترل نیروهای بیگانه قرار گرفت و دولت مرکزی در بسیاری از مناطق اقتدار محدودی داشت. از نظر اقتصادی و اجتماعی نیز جنگ و اشغال موجب فشار بر اقتصاد، اختلال در حمل‌ونقل و تشدید دشواری‌های معیشتی شد.

وی خاطرنشان کرد: با این حال، حضور نیروهای خارجی و گسترش ارتباطات سیاسی و اجتماعی، جامعه ایران را وارد مرحله جدیدی کرد و زمینه فعالیت گسترده‌تر جریان‌های سیاسی، اجتماعی و مذهبی را فراهم آورد؛ به همین دلیل، آثار شهریور ۱۳۲۰ را باید در تحولات سال‌های بعد نیز دنبال کرد.

عضو هیأت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه تأکید کرد: شهریور ۱۳۲۰ پایان دوره استبداد متمرکز رضاشاهی و آغاز دوره‌ای از رقابت سیاسی، حضور گسترده نیروهای اجتماعی و مذهبی و دخالت مستقیم قدرت‌های خارجی در تحولات ایران بود؛ از همین رو، اهمیت سوم شهریور ۱۳۲۰ فقط در «اشغال نظامی ایران» خلاصه نمی‌شود؛ بلکه این رویداد مسیر سیاست، حاکمیت، جامعه و روابط خارجی ایران را برای سال‌های بعد تغییر داد.

ده‌پهلوان در پایان گفت: بسیاری از تحولات سیاسی دهه ۱۳۲۰ و سال‌های پس از آن، از فضای ایجادشده در پی شهریور ۱۳۲۰ تأثیر پذیرفتند؛ بنابراین، برای فهم تاریخ سیاسی معاصر ایران، باید این رویداد را نه یک حادثه مقطعی، بلکه نقطه آغاز مرحله‌ای جدید در مناسبات قدرت داخلی و روابط ایران با قدرت‌های خارجی دانست.

انتهای خبر/